Bronnenanalyse Nutriënten — Waterlichamen Nederland

WUR Rapport 3442 · Jaargemiddelde belasting 2017–2022 · 65 hydrologische eenheden · 21 waterschappen

📄 Bron: WUR Rapport 3442, juni 2025 ↗

Kaart per waterschap

Klik op een waterschap om erop te filteren; klik nogmaals om het filter op te heffen.
Waarden zijn de som van de hydrologische eenheden per waterschap. De landbouwbijdrage is berekend uit die sommen.
⚠ Limburg wijkt af van het rapport. Op waterschapsniveau (Figuur 3.4, links) geeft het rapport 25–40% voor stikstof en 15–25% voor fosfor; de som van de vier Limburgse eenheden geeft 16% en 12%. Het rapport laat op waterschapsniveau vermoedelijk het directe stroomgebied van de Maas weg, met de grote RWZI's die daarop lozen. In de eenheden "Zandmaas en oostelijke beken" en "Limburg-zuid" telt dat gebied wel mee. Voor de andere 20 waterschappen valt de waarde in dezelfde klasse als in het rapport.
Grenzen: Waterschapsgrenzen, Het Waterschapshuis via PDOK, vereenvoudigd.

Bronnenverdeling — geselecteerde waterlichamen (gestapeld)

Totale bijdrage per broncategorie

Stikstofbelasting per waterlichaam

Landbouwbijdrage >19% (NV-gebied) 15–19% <15%

📋 Over dit rapport

WUR Rapport 3442 — Landelijke bronnenanalyse nutriënten regionale oppervlaktewaterlichamen Kaderrichtlijn Water, juni 2025. Auteurs: Wageningen Environmental Research (WENR).

Dit portaal visualiseert de resultaten van tabellen p.110–111 van dit rapport: de jaargemiddelde nutriëntenbelasting van 65 hydrologische eenheden over de periode 2017–2022. De 65 eenheden zijn samengesteld uit 738 toestroomgebieden.

De resultaten zijn berekend met de KRW-ECHO methodiek (Kroes et al., 2010), in samenwerking met alle 21 waterschappen. Waterbalansen en routingschema's zijn iteratief gevalideerd.

Beleidscontext

De landbouwbijdrage bepaalt de aanwijzing van Nutriënt Verontreinigde gebieden (NV-gebieden). NV-gebieden worden aangewezen waar de landbouwbijdrage >19% is. In 2024 zijn in NV-gebieden de gebruiksnormen met 5% verlaagd; per 2025 met 20%.

De vorige landelijke bronnenanalyse (Groenendijk et al., 2016) was gebaseerd op de periode 2010–2013 en vormde de basis voor de eerste aanwijzing van NV-gebieden.

⚙️ Methodologie KRW-ECHO

Uit- en afspoeling landbouw

Berekend met SWAP-ANIMO (onderdeel van het STONE-modelinstrumentarium). Rekeneenheden worden per toestroomgebied geselecteerd op basis van landgebruik, bodemtype, grondwatertrappen en kwel/wegzijging. ~75% van het oppervlak heeft een exacte match.

Bronnen van uit- en afspoeling (bodembronnen)

De totale uit- en afspoeling wordt opgesplitst naar oorzakelijke bronnen via een gevoeligheidsanalyse met elasticiteitscoëfficiënten (periode 2013–2022). Onderscheid:

  • Actuele mestgiften (vanaf 2013)
  • Historische mestgiften (vóór 2013)
  • Atmosferische depositie, kwel, bodemleverantie, geïnfiltreerd oppervlaktewater

Overige bronnen

RWZI's: metingen uit Z-INFO (dagdebieten + concentraties). Overige punt- en diffuse bronnen: Emissieregistratie 2025. Inlaat rijkswater en toestroom buitenland: hydrologische informatie waterschappen + monitoringsdata.

Retentie

Berekend per brontype: vrij afwaterende gebieden: afvoerafhankelijk (max. 90%); polders: kleigebied ~11,8 gN/m²/winter, veengebied ~4,4 gN/m²/winter; RWZI's: max. 20%; inlaat/afwenteling: 20%.

🌿 Landbouwbijdrage & NV-gebieden

De landbouwbijdrage bepaalt welke gebieden als NV-gebied worden aangewezen. De berekening telt uitsluitend gebiedseigen bronnen:

BronTelt mee?
Actuele + historische mestgiften✓ Ja
Erfafspoeling✓ Ja
Meemesten sloten✓ Ja
Overige bodembronnen (kwel, depositie, mineralisatie)✗ Nee
Natuur-gronden✗ Nee
Glastuinbouw✗ Nee (apart beleidsspoor)
RWZI's, industrie, depositie, riolen✗ Nee
Inlaat rijkswater, buitenland, afwenteling✗ Niet in noemer

Formule: LB% = (bemesting + erfafspoeling + meemesten) / (totaal gebiedseigen excl. glastuinbouw, excl. externe bronnen) × 100

⚠️ Drempelwaarde NV-aanwijzing: >19% landbouwbijdrage. In de portaaltabel is de LB% per waterlichaam zichtbaar (groen/geel/rood).

📊 Nationale belasting stikstof (N)

Jaargemiddeld 2017–2022, toestroomgebieden regionale wateren (Tabel 3.1, WUR Rapport 3442)

Bronton N%
Actuele mestgiften17.59823%
Historische mestgiften2.5703%
Depositie (landbouwgrond)2.5283%
Bodemleverantie6.8849%
Kwel5.5627%
Lokaal oppervlaktewater5661%
Natuur-gronden4.9156%
Erfafspoeling6491%
Glastuinbouw4601%
Meemesten sloten8271%
RWZI's8.46011%
Industrie1.0281%
Depositie open water3.2144%
Regenwater riolen2.1903%
Overige diffuse bronnen6881%
Inlaat rijkswater6.0528%
Toestroom buitenland11.95916%
Totaal76.149100%

📊 Nationale belasting fosfor (P)

Jaargemiddeld 2017–2022, toestroomgebieden regionale wateren (Tabel 3.2, WUR Rapport 3442)

Bronton P%
Actuele mestgiften1.10419%
Historische mestgiften1563%
Bodemleverantie88615%
Kwel72813%
Lokaal oppervlaktewater781%
Natuur-gronden4758%
Erfafspoeling2164%
Glastuinbouw551%
Meemesten sloten270%
RWZI's96617%
Industrie541%
Regenwater riolen3586%
Overige diffuse bronnen1402%
Inlaat rijkswater1913%
Toestroom buitenland3486%
Totaal5.781100%

🔍 Belangrijkste bevindingen

Vergelijking met vorige bronnenanalyse (2010–2013)

  • N landbouwbijdrage ruim 10% lager dan 2010–2013. In 18 van 26 waterschapgebieden (oude indeling) is de bijdrage nu >5% lager.
  • P landbouwbijdrage gemiddeld ~5% hoger. In twee gebieden (Hollandse Delta, Zeeuws-Vlaanderen) zelfs ~25% hoger.

Oorzaken verschillen

  • Droge periode: 2017–2022 bevat 4 van 6 jaren met hoog neerslagtekort (zomerhalfjaar gem. -154 mm vs. langjarig gem. -72 mm). In droge jaren is de uit- en afspoeling laag terwijl RWZI-belasting vrijwel constant blijft → lagere relatieve landbouwbijdrage.
  • Lagere bemesting: Mestgiften 2013–2022 lager dan 2000–2009; aandeel bemesting in uitspoeling daalt van 63% naar 59% (N).
  • Hogere schatting regenwater riolen: Herziene rekenmethode Emissieregistratie (2018) verhoogt dit aandeel t.o.v. vorige bronnenanalyse.

Studieperiode nader beschouwd

Gemiddeld neerslagoverschot 2017–2022: 195 mm/jaar (langjarig gemiddeld: 270 mm/jaar). Het jaar 2017 was met 358 mm neerslagoverschot het meest representatieve jaar in de periode.

Aandeel bemesting in uitspoeling

GrondsoortN nieuwN oudP nieuwP oud
Zand (gem.)74%73%59%58%
Löss41%47%28%34%
Klei50%57%39%38%
Veen27%38%52%49%
Gemiddeld59%63%47%47%

⚠️ Onzekerheden & beperkingen

Uit- en afspoeling (algemeen)

Landelijk ingeschat op ±25–50% (Renaud et al., 2015). Effect op landbouwbijdrage bij ±25% variatie: gemiddeld <4% op niveau 65 gebieden.

Bodembronverdeling

De verdeling van bemesting vs. achtergrondbelasting is de grootste onzekerheidsbron. In ~⅓ van de 738 toestroomgebieden kan de landbouwbijdrage N met >20% afwijken, P >25%.

Bloembollenpercelen Noord- en Zuid-Holland

⚠️ SWAP-ANIMO onderschat P-uitspoeling bloembollen. Gemeten: ~6,0 mgP/l; berekend: ~0,8 mgP/l. In percelen met geconcentreerde teelt (bijv. AnnaPaulownapolder) kan de werkelijke landbouwbijdrage P tot ~30% hoger liggen.

Directe kwel en wellen

Niet opgenomen in Emissieregistratie. Heeft grote invloed in diepe polders van Zuiderzeeland (gem. 10% lagere landbouwbijdrage), en in specifieke polders van AGV (4–25% lagere LB%). Nauwelijks effect in Rijnland.

Aanbevelingen rapport

  • Drainagemonitoring bloembollenpercelen uitbreiden
  • Directe kwel en wellen opnemen in toekomstige analyses
  • Temporele verdeling ER-bronnen (regenwater, erfafspoeling) verbeteren
  • Monitoring debieten grensoverschrijdende wateren versterken
De landbouwbijdrage is voldoende robuust op het niveau van 65 hydrologische eenheden. Op niveau van afzonderlijke toestroomgebieden (738) zijn onzekerheidsmarges groot.